Sagan

1967-1971

Undanfari

Myndhöggvarafélagið í Reykjavík hefur síðasta aldarfjórðunginn verið einna virkast af félögum myndlistarmanna og telur nú ríflega hundrað félagsmenn. Ástæða þessa er líklega einna helst sú að félagið hefur frá upphafi lagt áherslu á kröftugt sýningarhald með félagsstarfinu og félagar hafa þannig unnið náið saman við listsköpun sína ekki síður en að hagsmunamálum. Strax í upphafi var einnig stefnt að því að koma upp sameiginlegri vinnuaðstöðu fyrir félagsmenn og hefur uppbygging hennar og rekstur alla tíð verið mikilvægur liður í félagsstarfinu. Félagið hefur allt frá byrjun sameinað mjög breiðan hóp listamanna, unga jafnt sem eldri og þá sem vinna í hefðbundna miðla ekki síður en hina sem fara ótroðnar slóðir.

Myndhöggvararnir Ragnar Kjartansson og Jón Gunnar Árnason voru helstu hvatamenn að stofnun félagsins árið 1972 og störfuðu báðir í því þar til þeir létust, Ragnar haustið 1988 og Jón Gunnar aðeins nokkrum mánuðum síðar, um vorið 1989. Stofnfélagar voru fjórtán og eru fjórir þeirra enn í félaginu, þau Sigurður Steinsson, Þorbjörg Pálsdóttir, Hallsteinn Sigurðsson og Sigrún Guðmundsdóttir. Félagið óx svo jafnt og þétt eftir því sem á leið og var strax mjög áberandi í sýningarhaldi, stóð fyrir útisýningum í hvert sinn sem Listahátíð var haldin í Reykjavík framan af, og fyrir fleiri sýningum, bæði í Reykjavík og annars staðar á landinu.

Stofnun Myndhöggvarafélagsins í Reykjavík á sér aðdraganda í óformlegum útisýningum sem haldnar voru á Skólavörðuholti árin 1967 til 1972, en þær sýningar spönnuðu einmitt mikla umbreytingatíma í íslenskri myndlist. †msir komu að þessum sýningum, bæði eldri listamenn og þeir yngri, en til dæmis má nefna að á sýningunni 1969 sýna bæði Magnús Á. Árnason sem fæddur var árið 1894 og Benóný Ægisson, fæddur 1952. Þar var líka að sjá mjög ólíka listamenn saman, Dieter Roth og Ragnar Kjartansson, Sigurjón Ólafsson og Jón Gunnar Árnason, og Þorbjörgu Pálsdóttur og Kristján Guðmundsson, svo nokkrir séu nefndir.

Fyrsta útisýningin var haldin að hausti 1967 á vegum Skólafélags Myndlistarskólans í Reykjavík, en þar fór fram á kvöldnámskeiðum kennsla í höggmyndalist. Aðalumsjón með sýningunni höfðu þeir Ragnar Kjartansson, sem kenndi við skólann, og Jón Gunnar Árnason, en auk þeirra var Jón B. Jónasson í sýningarnefnd. Alls sýndu þar sautján listamenn. Geir Hallgrímsson borgarstjóri var fenginn til að vera viðstaddur opnunina og sagðist vera ánægður með það hvernig til hefði tekist. Mikið var fjallað um sýninguna í blöðum og margt skrafað í bænum. Fjölmargir lögðu leið sína á holtið til að skoða sýninguna og segir Bragi Ásgeirsson í gagnrýni í Morgunblaðinu að ávallt hafi verið hópur manna kringum verkin. Ekki voru þó allir sáttir við þetta framtak því mörg verkin voru nýstárleg og á mörkum þess sem almenningi þótti viðeigandi að kalla list – voru jafnvel hneykslanleg að því er sumum þótti. Þrándur í Götu, nafnlaus pistlahöfundur Vísis skrifaði: „Það er engin furða, að fólk sé yfirleitt hissa. Það getur verið gaman að svona sýningu einu sinni í ‘gamni’ en það má engin lifandi sála gera svona í alvöru, þá fer maður að halda að aðstandendur sýningarinnar séu skrýtnir.” Fleiri tóku til máls á þessum nótum og meðal annars voru ummæli Árelíusar Níelssonar birt í Morgunblaðinu: „Er íslenzk höggmyndalist að komast í sama bylgjudalinn og knattspyrnan? Það mætti halda, að svo væri, þegar litið er á útisýningu unga listafólksins við Ásmundarsal. Hvílík fádæmi!”

Gagnrýnendur lofuðu þó framtakið og þann kraft sem í því birtist, jafnvel þeir sem ekki virtust eiga gott með að ráða í verkin. Gretar Fells skrifaði gagnrýni um sýninguna í Alþýðublaðið í þessum anda, hann hrósar framtakinu en segir: „Margt er þar furðulegt að sjá og erfitt að átta sig á, hvað eigi að tákna …” Bragi Ásgeirsson mun einn hafa skrifað um sýninguna án þess að kippa sér upp við inntak eða framsetningu verkanna. Hann fann hins vegar að uppsetningu þeirra og þótti ekki hafa verið nægilega vandað til, enda fór svo að eitt verkið, Flugdreki eftir Sverri Haraldsson, fauk burt og fleiri verk skemmdust. Þá gjöreyðilögðu skemmdarvargar verk Ragnars Kjartanssonar, Klyfjahestana.

Í kjölfar sýningarinnar ákváðu borgaryfirvöld að styrkja tvo myndhöggvara, þá Hallstein Sigurðsson og Jón Gunnar Árnason, og var litið á styrkina sem greiðslu upp í verk sem þeir afhentu borginni seinna.

Það er óhætt að segja að þessi fyrsta útisýning á Skólavörðuholtinu hafi markað nokkur tímamót í myndlistarlífinu í Reykjavík og var til marks um þann anda sem ríkti í myndlistinni á þessum tíma. SÚM hafði nýlega verið stofnað utan um starfsemi ungra listamanna sem hneigðust að fluxus og ýmiss konar nýlist, en Jón Gunnar Árnason var þar einna fremstur í flokki líkt og við skipulagningu útisýningarinnar. Það sem líklega var þó einna sérstæðast við útisýninguna var að þar tóku höndum saman yngri listamenn og eldri, þeir sem stunduðu hefðbundna höggmyndalist, fígúratífa eða afstrakt, og hinir sem unnu í anda nýlista. Þessi breiða samstaða hélst meðan útisýningarnar voru haldnar og eftir að Myndhöggvarafélagið í Reykjavík var stofnað, og hefur alla tíð einkennt starfsemi þess.

Málaralistin hafði verið nær allsráðandi í íslensku myndlistarlífi frá upphafi tuttugustu aldarinnar. Nokkrir merkir myndhöggvarar höfðu þó komið upp, meðal annarra Einar Jónsson og síðar þau Ásmundur Sveinsson, Sigurjón Ólafsson, Jóhann Eyfells og Gerður Helgadóttir. En þótt þau ynnu mikið og nytu virðingar voru þau greinilega undantekning frá reglunni sem ávallt var málverkið. Lítil endurnýjun var meðal myndhöggvara enda lítil áhersla lögð á höggmyndalist í listnámi hér. Það var síðan upp úr miðjum sjöunda áratugnum að yngri listamenn fóru að leita eftir öðrum tjáningarleiðum en málverkinu og horfðu þá einkum til þeirra fersku strauma sem þá voru farnir að berast til Íslands frá meginlandinu og frá Bandaríkjunum. Fólk var farið að búa til listaverk úr bókstaflega hverju sem var og enginn hlutur var svo ómerkilegur að ekki mætti nýta hann í verk ef hugmyndin að því væri góð. Þetta var frelsandi uppgötvun því nú var hugarflugið ekki lengur bundið af hefð, reglum og samanburði við verk fortíðarinnar og eldri listamanna, en í henni fólst einnig mikil ögrun við hið borgaralega samfélag samtímans þar sem allt skyldi vera fágað og slétt og í föstum skorðum, bæði líf fólks og listin. Mikilvægi þessarar ögrunar og uppbrotsins sem því fylgdi má hægast ráða af viðbrögðunum við fyrstu útisýningunni á Skólavörðuholti þar sem íslenskur almenningur stóð í fyrsta sinn frammi fyrir hinni nýju list og var hneykslaður og heillaður í senn af uppátækinu.

Útisýningar voru haldnar næstu tvö ár og árið 1970 var sýningin orðin liður í dagskrá Listahátíðar í Reykjavík, og svo var einnig árið 1972. Sýningarnar vöktu athygli og urðu fastur liður í menningarlífinu. Fólk hætti að mestu að hneykslast á verkunum og friður var um sýningarnar þótt sum verkin þættu undarleg. Eitt þeirra sem mjög var rætt um á sýningunni 1970 var verkið Vörðubrot eftir Kristján Guðmundsson en það var hlaðið úr brauði. Verkið var hins vegar fjarlægt af heilbrigðisyfirvöldum þegar brauðin fóru að mygla.

1972-1980

Stofnun félagsins

Sumarið 1972 var loks tekin sú ákvörðun að stofna formlegt félag myndhöggvara, Myndhöggvarafélagið í Reykjavík, og var það gert á afmælisdegi Ragnars Kjartanssonar, 17. ágúst. Fyrsti formaður félagsins var Magnús Á. Árnason, Ragnar Kjartansson var ritari og Sigfús Thorarensen tannlæknir var gjaldkeri. Aðrir stofnfélagar voru Þorbjörg Pálsdóttir, Hallsteinn Sigurðsson, Sigrún Guðmundsdóttir, Magnús Tómasson, Jón Gunnar Árnason, Sigurður Steinsson, Jón B. Jónasson, Jón Benediktsson, Guðmundur Benediktsson, Snorri Sveinn Friðriksson og Björgvin Sigurgeir Haraldsson.

Eitt brýnasta verkefni félagsins var að finna hentuga aðstöðu og sumarið 1973 leitaði félagið til Reykjavíkurborgar um að fá á leigu húsnæði á Korpúlfsstöðum þar sem myndhöggvarar gætu unnið að verkefnum sínum. Þessari málaleitan var vel tekið og fékk félagið leigusamning til tuttugu ára og „ódýrustu leigu, sem um getur í Íslandssögunni”, eins og Ragnar Kjartansson komst að orði í sýningarskrá árið 1974 – leigan var ein króna á ári. En húsnæði þetta var þó illa farið og óhentugt, súrheysturnar og gryfjur, auk tveggja íbúða austast í húsinu sem höfðu skemmst illa í eldi. Þarna var hvorki rafmagn né hiti, engri einangrun var fyrir að fara og húsið allt óþétt, en félagsmenn töldu þó að framfaraspor hefði verið stigið. Þremur árum seinna, árið 1976, tókst svo að skipta á súrheysgeymslunum og hlöðulofti sem lá að íbúðunum tveimur svo hægt var að opna á milli. Þá fengust líka styrkir frá ríki og borg til að gera húsnæðið nothæft og voru reistir veggir, þakið einangrað og lagt í salina rafmagn og hiti. Aðstaðan var formlega opnuð á Listahátíð 1980 og sagði Ragnar Kjartansson þá í blaðaviðtali að þetta væri stærsta og besta vinnustofa fyrir myndhöggvara á öllum Norðurlöndum. Vinna við húsnæðið hélt þó áfram og smátt og smátt var aukið við plássið svo að árið 1988 höfðu félagsmenn til afnota um 1000 fermetra á Korpúlfsstöðum. Þar var þá stór vinnusalur, fjórar vinnustofur sem leigðar voru út, fundaraðstaða og gestaíbúð.

Aðstöðumálin hafa alla tíð verið mikilvægur þáttur í starfi Myndhöggvarafélagsins. Meðlimir lögðu fram mikla vinnu við að koma húsnæðinu á Korpúlfsstöðum í lag og nutu við það góðs samstarfs við borgaryfirvöld allt þar til árið 1989 að farið var að endurskoða hlutverk Korpúlfsstaða, en að því verður komið síðar.

Árið 1974 var útisýning á Listahátíð í fyrsta sinn haldin á vegum hins nýstofnaða Myndhöggvarafélags og var hún þá sett upp í Austurstræti í stað Skólavörðuholtsins. Þar með var sýningin komin í hjarta bæjarins og þetta var reynt aftur á Listahátíð 1976. Þá sýndu fimmtán listamenn í Austurstræti og vakti sýningin mikla athygli, en fljótlega fór að bera á skemmdarverkum og vandræðum með verkin. Verk Vignis Jóhannssonar, sex metra hátt járnvirki, hvarf um hábjartan dag og spannst af því nokkurt blaðamál, enda þótti þetta með ólíkindum bíræfinn þjófnaður. Við nánari eftirgrennslan kom í ljós að starfsmenn borgarinnar höfðu fjarlægt verkið þótt ekki fengist skýring á því hvers vegna það var gert. Þá voru skemmdir unnar á átta verkum og eitt verkanna datt ofan á fót á barni sem meiddist nokkuð mikið svo fara þurfti með það á sjúkrahús. Allt þetta gerðist þrátt fyrir að miðbæjarlögreglan segðist hafa verið með gæslu á sýningunni dag og nótt.

Árið 1976 hafði fjölgað nokkuð í félaginu og tók þá einn hinna yngri félagsmanna, Níels Hafstein, við formannsstarfinu. Fyrir næstu Listahátíð, 1978, var ákveðið að flytja sýningu Myndhöggvarafélagsins inn í hús. Varð Ásmundarsalur fyrir valinu og sýndu þar tólf félagsmenn en auk þeirra voru á sýningunni verk eftir Sigurjón Ólafsson. „Þessi sýning, eins og flestar sýningar okkar, einkennist öðru fremur af mikilli breidd í vali verka,” sagði Ragnar Kjartansson og bætti því við að sýningin væri nú haldin innan dyra vegna skemmdarverkanna sem unnin höfðu verið á sýningunum í Austurstræti. „Með því að halda innisýningu teljum við okkur hafa snúið á skemmdarvargana sem á undanförnum útisýningum hafa herjað á höggmyndir okkar.”

Á Þessum árum unnu félagsmenn mikið starf við að endurbæta húsnæðið á Korpúlfsstöðum og gera það nothæft en þó var jafnframt því unnið að sýningum og í júlí 1979 hófst sýning Myndhöggvarafélagsins á Kjarvalsstöðum sem liður í dagskránni „Sumar á Kjarvalsstöðum”. Þar voru sýnd verk eftir sextán myndhöggvara og mátti vel sjá hve mikil breidd var í félagsskapnum, sumir sýndu hefðbundin natúralísk verk, aðrir afstraktmyndir og enn aðrir það sem nú væri líklega kallað innsetningar. Við opnun sýningarinnar flutti Rúrí gjörning. Þetta sýndi ekki aðeins þá fjölbreytni sem var í listsköpun heldur var líka til vitnis um hina umburðarlyndu stefnu félagsins, en Ragnar Kjartansson sagði einmitt í blaðaviðtali út af sýningunni að það væri „… eitt af markmiðum okkar
í Myndhöggvarafélaginu að forðast allan meting um strauma í listum”.

Árið eftir, í júní 1980, opnaði félagið loks sýningu í sínu eigin húsnæði á hlöðuloftinu á Korpúlfsstöðum og voru þar verk eftir fimmtán félagsmenn og ellefu gesti. Sigurjón Pétursson, forseti borgarstjórnar, setti sýninguna og margt var á opnuninni enda veður gott og fólk forvitið að skoða aðstöðuna. Sýningin sjálf fékk þó misjafna dóma og skrifaði Valtýr Pétursson í Morgunblaðið að „hún hefði getað verið miklu betri og hún verður að verða miklu betri næst, þegar ýtt verður úr vör”. Hrafnhildur Schram skrifaði um sýninguna í Vísi og segir nokkurn flaustursbrag á henni þótt hún lofi framtakið og óski myndhöggvurum til hamingju með nýju aðstöðuna. En þetta sama sumar var hins vegar sett upp önnur sýning við Korpúlfsstaði, viðamikil útisýning sem fékk yfirskriftina Experimental Environment 1980 og var unnin með styrk frá Menningarsjóði Norðurlanda og menntamálaráðuneytinu. Þar sýndu íslenskir listamenn, margir þeirra meðlimir í Myndhöggvarafélaginu, með listamönnum frá hinum Norðurlandaþjóðunum og teygði sýningin sig um stórt svæði, allt neðan úr fjöru og upp á Úlfarsfellið. Verkin voru af ýmsum toga og þóttu flest nýstárleg, umhverfislistaverk, gjörningar, kvikmyndasýningar og landskúlptúrar. Var þessi sýning bæði frískleg og kröftug og áhorfendur jafnt sem listamennirnir sjálfir nutu þess frjálsræðis sem fólst í því að sýna verkin úti í náttúrunni. Í grein um sýninguna vitnar Bragi Ásgeirsson í einn þátttakendanna sem hafði einfaldlega sagt: „Nú er gaman að vera listamaður á Íslandi!”

1981-1987

 

Á síðari hluta níunda áratugarins varð aftur minna um sýningarhald þótt félagar störfuðu mikið og margir kæmu að félagsstarfinu. Stjórnarskipti voru ör og tók Rúrí við formannsstarfi af Steinunni árið 1987, Ragnhildur Stefánsdóttir af henni árið 1988, þá Örn Þorsteinsson árið 1989 og Kristinn E. Hrafnsson árið 1990. Vinnan sóttist að mestu vel á Korpúlfsstöðum þótt félagar yrðu fyrir áfalli haustið 1986 þegar heitavatnsleki eyðilagði um tvö hundruð verka þeirra sem voru þar í geymslu, verk sem samtals voru metin á um fjórtán milljónir króna.

Í nóvember 1989 var aftur haldin félagssýning á Korpúlfsstöðum og var hún að hluta til helguð minningu Jóns Gunnars Árnasonar sem hafði látist fyrr á árinu, 21. apríl, skömmu eftir að hann var gerður að heiðursfélaga í Myndhöggvarafélaginu. Miklar deilur stóðu um þessar mundir um Korpúlfsstaði sem áttu eftir að magnast næstu misseri svo sýningin var haldin í nokkurri óvissu um framtíð félagsins og aðstöðu þess. Davíð Oddsson borgarstjóri hafði lýst því yfir um sumarið að það yrði næsta stórverkefni borgarstjórnarinnar að byggja upp menningarmiðstöð á Korpúlfsstöðum og sagði að hafist yrði handa við framkvæmdir árið 1991, en myndhöggvarar höfðu reyndar lengi hvatt til þess að húsin yrðu öll gerð upp og nýtt undir slíka starfsemi. Í september tilkynnti borgarstjóri síðan um hina miklu listaverkagjöf Errós til borgarinnar og um leið að henni yrði komið fyrir á Korpúlfsstöðum. Um þetta mál stóðu miklar umræður allan þennan vetur og var skipuð nefnd undir forystu Huldu Valtýsdóttur til að huga að framtíðarnotkun húsanna. Fóru þá margir að hafa áhyggjur af því að þrengt yrði að myndhöggvurum eða þeim jafnvel úthýst alveg og á aðalfundi Bandalags íslenskra listamanna í maí 1990 var samþykkt ályktun þar sem skorað var á borgaryfirvöld að tryggja Myndhöggvarafélaginu í Reykjavík framtíðaraðstöðu á Korpúlfsstöðum. Hulda Valtýsdóttir sagði slíkar áhyggjur ástæðulausar og sagðist jafnframt telja sér óhætt að fullyrða að myndhöggvurum yrði tryggð viðunandi aðstaða, annaðhvort á Korpúlfsstöðum eða annars staðar.

Málið reyndist snúnara en mönnum virtist í fyrstu og framkvæmdir hófust ekki 1991 eins og borgarstjóri hafði boðað. Arkitektar voru kallaðir til að endurhanna húsið og meðal annars fenginn franskur arkitekt, Philippe Barthélemy, til að hanna þann hluta hússins sem hýsa átti safn Errós. Það var loks vorið 1993 að borgarstjórn samþykkti endanlega að farið skyldi út í framkvæmdirnar og veitti til þess peningum. Við nánari eftirgrennslan kom þó í ljós að húsið væri svo illa farið að það svaraði engan veginn kostnaði að gera það upp. Þetta vandræðamál varð þó til þess að Myndhöggvarafélagið fékk nýtt og vonandi varanlegt húsnæði hjá Reykjavíkurborg og 9. júlí 1993 tók félagið við lyklunum að húsinu við Nýlendugötu 15 þar sem áður hafði verið vélsmiðja Kristjáns Gíslasonar. Við það tækifæri sagði Brynhildur Þorgeirsdóttir, sem tekið hafði við formennsku félagsins af Kristni árið 1992, að félagsmenn væru ánægðir með nýja húsið og með það að félagið skyldi vera flutt í miðbæinn.

Árið 1992 var haldin afmælissýning í Nýlistasafninu sem helguð var minningu Ragnars Kjartanssonar sem lést 26. október 1988. Ragnar hafði verið einn helsti hvatamaðurinn að stofnun Myndhöggvarafélagsins. Hann var alla tíð einn virkasti meðlimur þess og var kjörinn heiðursfélagi á aðalfundi félagsins á Korpúlfsstöðum 23. apríl 1988. Sumarið 1993 stóð félagið síðan fyrir sýningu á verkum meðlima, en slíkar sýningar höfðu legið niðri frá sýningunni haustið 1989. Þessi sýning var haldin í Hveragerði á lóðinni kringum Hótel Örk og inni í hótelinu sjálfu og bar einna mest á verkum yngri félaga. Gefin var út sýningarskrá og sýningin naut stuðnings bæjaryfirvalda og fyrirtækja í Hveragerði.

Fjöldi félaga jókst jafnt og þétt og þegar félagið varð tuttugu og fimm ára sumarið 1997 voru þeir orðnir sjötíu og sjö. Þá varð Anna Eyjólfsdóttir formaður félagsins og tók við af Finnu Birnu Steinsson sem hafði verið formaður frá því Brynhildur Þorgeirsdóttir hætti árið 1995. Í tilefni af afmælinu var haldin sýning í smiðjunni á Nýlendugötu á menningarnótt 16. ágúst á vegum sérstakrar hátíðarnefndar. Í tilefni af aldarfjórðungs afmæli Myndhöggvarafélagsins var jafnframt hugað á frekari sýningar og undirbúningur hófst að stórri útisýningu í tengslum við Listahátíð sumarið 1998. Þessi stóra sýning skyldi jafnframt vera fyrsti liður í þriggja ára sýningarverkefni sem teygði sig um alla strandlengju borgarinnar og inn í fyrirtæki og stofnanir víðs vegar um bæinn. Sýningin þetta sumar samanstóð af verkum tuttugu og fimm félaga og var verkunum komið fyrir við ströndina í Skerjafirði og lá milli borgarmarkanna frá Kópavogsbæ vestur að Seltjarnarnesbæ, alls fimm kílómetra leið. Sýningin vakti gríðarlega athygli, fékk mikið umtal og var án efa ein fjölsóttasta listsýning sem haldin hefur verið í borginni.

Næsti liður í þessu stóra sýningarverkefni var sýningin FIRMA árið 1999 með tíu þátttakendum sem sýndu verk sín í jafnmörgum fyrirtækjum og stofnunum í borginni. Loks núna, sumarið 2000, er hringnum lokað með annarri strandlengjusýningu sem teygir sig eftir norðurströnd borgarinnar. Þannig er óhætt að segja að Myndhöggvarafélagið í Reykjavík hafi minnt rækilega á sig eftir meira en tuttugu og átta ára starf og þegar nær þrjátíu og þrjú ár eru liðin frá því að Jón Gunnar og Ragnar stóðu að fyrstu útisýningunni á Skólavörðuholtinu.

Eins og sjá má af þessu stutta söguágripi hefur gengið á ýmsu þau ár sem Myndhöggvarafélagið hefur starfað en þó hefur í raun stöðugt miðað fram á við í starfi félagsins og félagsmanna þess. Endurnýjun hefur verið mikil í félaginu og þótt aðeins fjórir séu nú í félaginu af þeim fjórtán sem stofnuðu það árið 1972 hefur félagatalan nær sexfaldast og fimmti hver meðlimur í Sambandi íslenskra myndlistarmanna er nú félagi í Myndhöggvarafélaginu í Reykjavík.

Hafðu

samband!